10 lutego przypada 86. rocznica pierwszej masowej deportacji obywateli polskich w głąb Związku Sowieckiego. W lutym 1940 roku wywieziono około 140 tysięcy osób, głównie z Kresów Wschodnich. Wydarzenie było elementem zaplanowanego systemu represji władz sowieckich. Rocznicę upamiętnia Dom Pamięci w Augustowie poprzez wydarzenia edukacyjne i kulturalne.
86 lat od pierwszej deportacji na Sybir
10 lutego 2026 roku mija 86. rocznica pierwszej masowej deportacji obywateli polskich w głąb Związku Sowieckiego. Wydarzenie to zapoczątkowało serię wysiedleń, które na trwałe wpisały się w historię XX wieku. Deportacje objęły setki tysięcy osób uznanych przez władze sowieckie za zagrożenie polityczne i społeczne. Rocznica stanowi okazję do przypomnienia faktów historycznych oraz do refleksji nad losem deportowanych i ich rodzin.
Deportacja z 10 lutego 1940 roku – skala i przebieg
Pierwsza masowa deportacja została przeprowadzona nocą, w skrajnie trudnych warunkach zimowych. Akcja była zaplanowana i koordynowana przez struktury NKWD pod kierownictwem Ławrientija Berii. Wywózki odbywały się w sposób nagły, bez możliwości przygotowania się do drogi. Deportowanych przewożono w zamkniętych wagonach kolejowych do specjalnych osiedli na północy Rosji oraz na Syberii, gdzie pozostawali pod stałym nadzorem aparatu represji.
Szacuje się, że w lutym 1940 roku wywieziono około 140 tysięcy osób. Dokładna liczba deportowanych pozostaje nieznana z powodu niekompletnej dokumentacji oraz celowego zacierania śladów przez władze sowieckie.
Kogo objęły sowieckie represje
Deportacja dotknęła głównie ludność zamieszkującą Kresy Wschodnie II Rzeczypospolitej. Około 70 procent wysiedlonych stanowili Polacy, pozostałą część Białorusini i Ukraińcy. Pierwsza fala deportacji była wymierzona w grupy uznawane za szczególnie „niebezpieczne” politycznie.
Do najczęściej deportowanych należeli:
- osadnicy wojskowi i cywilni,
- pracownicy służby leśnej,
- osoby związane z administracją państwową II RP.
Początkowo represje były ograniczane ze względów propagandowych. Po przeprowadzeniu fikcyjnych „wyborów” władze sowieckie przystąpiły do realizacji pełnego planu masowych wysiedleń.
Warunki życia na zesłaniu
Transporty kolejowe kończyły się w odległych rejonach Syberii i północnej Rosji. Deportowani trafiali do specjalnych osiedli pracy, gdzie panowały surowe warunki klimatyczne i bytowe. Brak odpowiedniej odzieży, ograniczony dostęp do żywności oraz ciężka praca fizyczna wpływały na wysoką śmiertelność, szczególnie wśród dzieci i osób starszych. Pobyt na zesłaniu miał charakter długotrwały i był połączony z całkowitą kontrolą ze strony NKWD.
Obchody rocznicy w Domu Pamięci w Augustowie
W związku z 86. rocznicą deportacji Dom Pamięci Obławy Augustowskiej przygotował cykl wydarzeń edukacyjnych i kulturalnych. Ich celem jest przybliżenie kontekstu historycznego oraz ukazanie Syberii jako przestrzeni pamięci i doświadczenia zesłańców.
10 lutego 2026 roku o godz. 17:00 odbędą się warsztaty historyczne połączone z wystawą fotografii „Bajkał. Carstwo Lodu. Wędrówki po Bajkale zimowym z saniami”. Gościem wydarzenia będzie Piotr Malczewski, fotograf i podróżnik, którego prace koncentrują się na jeziorze Bajkał i jego zimowym krajobrazie. Fotografie ukazują zamarzniętą wodę, unikalne formy lodowe oraz przyrodę regionu, który przez dekady kojarzony był z miejscem zesłań.
11 lutego 2026 roku o godz. 17:00 zaplanowano projekcję filmu „Na Syberię” w reżyserii Henryka Szaro z 1930 roku. Dramat historyczny opowiada o losach bojowca z 1905 roku zesłanego na wygnanie. Wydarzenie wzbogaci spotkanie z dr. Maciejem Białousem, socjologiem i badaczem pamięci zbiorowej w polskiej kinematografii.
Najważniejsze informacje organizacyjne:
- miejsce: Dom Pamięci Obławy Augustowskiej, ul. 3 Maja 16, Augustów,
- termin: 10–11 lutego 2026 roku, godz. 17:00,
- wstęp: bezpłatny.
Pamięć i dyskusja
Rocznica deportacji z 10 lutego 1940 roku pozostaje jednym z kluczowych punktów odniesienia w badaniach nad sowieckim systemem represji wobec obywateli polskich. Organizowane w Augustowie wydarzenia wpisują się w działania na rzecz zachowania pamięci historycznej oraz pogłębionej refleksji nad skutkami deportacji.
Fot. Instytut Pileckiego – Dom Pamięci Obławy Augustowskiej