Polska ma ambicję stać się europejskim liderem zrównoważonej turystyki przyrodniczej do 2035 roku. Fundamentem strategii jest ochrona i racjonalne udostępnianie zasobów, przy jednoczesnym rozproszeniu ruchu turystycznego. Kluczowe działania obejmują budowę ogólnopolskiej bazy szlaków, profesjonalizację usług przewodnickich oraz wdrożenie nowoczesnego systemu monitoringu ruchu turystycznego z możliwością wprowadzenia limitów wejść. Strategia SO (agresywna) ma wykorzystać silne strony polskiej przyrody i zaadaptować się do globalnych trendów, takich jak slow travel czy wellbeing.
Polska liderem turystyki przyrodniczej: strategia rozwoju do 2035 roku
Ministerstwo Sportu i Turystyki we współpracy z Fundacją Dziedzictwo Przyrodnicze opublikowało STRATEGIĘ ROZWOJU TURYSTYKI PRZYRODNICZEJ W POLSCE DO 2035 ROKU. Dokument ten określa turystykę przyrodniczą jako świadomą podróż do obszarów cennych przyrodniczo. Jej celem jest poznawanie i doświadczanie natury w sposób nienaruszający jej integralności. Strategia ta wskazuje na ogromny, niewykorzystany dotąd w pełni potencjał Polski w tym zakresie. Przyjęta Wizja zakłada, że Polska ma stać się europejskim liderem zrównoważonej turystyki przyrodniczej. Bogactwo przyrody ma być głównym motorem rozwoju lokalnej gospodarki, a pogłębiony kontakt obywateli z naturą ma budować powszechną akceptację dla jej ochrony.
Kierunki działań: udostępniać i chronić
Misja strategii brzmi: „Udostępniać i chronić”. Celem jest racjonalne udostępnianie zasobów poprzez turystykę łączącą edukację z odpowiedzialnością. Strategia dąży do rozproszenia ruchu turystycznego, odciążając miejsca oblegane i promując regiony dotąd nieodkryte. Dokument wyznacza cztery główne obszary strategiczne, które mają zrealizować tę wizję:
- Edukacja: Budowa systemu kształtującego etos „turysty przyrodniczego”.
- Infrastruktura: Zrównoważone i bezpieczne udostępnianie przyrody.
- Legislacja: Adaptacja przepisów dla lepszej ochrony i dostępności.
- Promocja: Budowa silnej marki „Polska – kraj natury”.
Diagnoza sektora: popyt, zasoby i wyzwania
Diagnoza sytuacji opiera się na różnorodnych źródłach, w tym danych z Głównego Urzędu Statystycznego (GUS), raportach Lasów Państwowych i Najwyższej Izby Kontroli (NIK). Obejmuje ona także analizę 20 dokumentów strategicznych z 16 województw oraz badania własne, w tym wywiady eksperckie i konsultacje społeczne.
Polska posiada bogate zasoby: tereny chronione obejmują około jednej trzeciej powierzchni kraju, w tym 23 parki narodowe, 125 parków krajobrazowych oraz ponad 1000 obszarów Natura 2000. Dostępnych jest ponad 73 tys. km tras turystycznych. Niestety, ich rozmieszczenie jest bardzo nierównomierne, z największym zagęszczeniem w województwie małopolskim (57 km/100 km²) i najmniejszym w łódzkim (8,8 km/100 km²). Ponadto brakuje spójnej, ogólnopolskiej bazy szlaków, a informacje w internecie są często niekompletne lub nieaktualne. System zarządzania jest rozproszony, a finansowanie parków narodowych jest niestabilne, wahając się od 8% do 80% udziału środków z budżetu państwa.
Kluczowe trendy popytowe wskazują na odwrót od turystyki masowej na rzecz modelu zrównoważonego. Obserwuje się rosnącą popularność takich zjawisk jak slow travel, mikrowyprawy, silver tsunami (aktywność seniorów) oraz wellbeing (poszukiwanie ciszy). W związku ze zmianami klimatu pojawia się również zjawisko „coolcationing”. Mimo mocnych stron Polski, takich jak unikalna „dzikość na wyciągnięcie ręki” i duża lesistość, wyzwaniem pozostaje punktowe przeludnienie ikonicznych miejsc i niska świadomość ekologiczna części turystów.
Rekomendowana strategia: wykorzystać szanse rynkowe
Rekomendowaną dla Polski ścieżką rozwoju jest strategia SO (agresywna). Opiera się ona na wykorzystaniu silnych stron polskiej przyrody do maksymalizacji szans płynących z aktualnych trendów rynkowych i społecznych. Jest to uznawane za najbardziej optymalny kierunek rozwoju. Główne założenia obejmują:
- Wykorzystanie bogactwa natury: Rozwój ma bazować na unikalnych walorach Polski, takich jak „dzikość na wyciągnięcie ręki” oraz obecność rzadkich gatunków (żubr, wilk).
- Adaptacja do trendów: Przyciąganie turystów poszukujących ofert typu slow travel, workation i wellbeing.
- Budowa europejskiego produktu: Promowanie polskich „dzikich obszarów” jako marki rozpoznawalnej w skali całej Europy.
- Profesjonalizacja usług: Rozwój wysokiej jakości usług przewodnickich i edukacyjnych oraz dostosowanie infrastruktury do potrzeb seniorów i osób o ograniczonej mobilności.
- Wsparcie gospodarki lokalnej: Strategia ma stać się realną dźwignią dla lokalnych społeczności.
Kluczowe programy i zalecenia wdrożeniowe
Strategia proponuje 17 konkretnych programów działań. Jednym z nich jest „Kodeks Turysty Przyrodniczego”, który zakłada opracowanie dekalogu zasad odpowiedzialnego zachowania w naturze. Planowana jest również budowa zintegrowanej platformy „Dzika Polska” z interaktywną mapą szlaków i modułem citizen science. Istniejący program „Zanocuj w Lesie” ma zostać rozszerzony w kierunku modelu skandynawskiego, domyślnie dopuszczającego biwakowanie w lasach poza obszarami szczególnie wrażliwymi.
Wśród rekomendacji zarządczych i organizacyjnych, kluczowe jest powołanie międzyresortowej grupy koordynacyjnej przy Ministerstwie Sportu i Turystyki. W celu przeciwdziałania punktowemu przeludnieniu, zaleca się wdrożenie systemów monitoringu ruchu turystycznego (czujniki, liczniki) i wprowadzenie elastycznych limitów wejść w najbardziej obciążonych lokalizacjach. W obszarze finansowania, konieczne jest utworzenie funduszu celowego na rozwój turystyki przyrodniczej, wspieranego m.in. ze środków Funduszu Leśnego. Natomiast w zakresie legislacji, należy zaostrzyć egzekwowanie przepisów dotyczących ochrony przyrody, m.in. poprzez doposażenie straży leśnych w nowoczesny sprzęt, taki jak drony i fotopułapki.
Podsumowanie i przyszłe scenariusze
Dokument wskazuje, że turystyka przyrodnicza w Polsce znajduje się w punkcie zwrotnym. Pełne wykorzystanie globalnych szans wymaga przejścia od działań intuicyjnych do profesjonalnego, opartego na danych systemu zarządzania, który pogodzi potrzeby turystów z nadrzędnym celem ochrony dziedzictwa naturalnego.
Analiza ryzyka z wykorzystaniem metodologii foresight wyłoniła cztery scenariusze rozwoju turystyki przyrodniczej do 2035 roku. Scenariuszem uznanym za najbardziej prawdopodobny (7/10) jest Scenariusz Rozwojowy („Turystyka kontrolowana”). Przewiduje on spójne prawo ochronne przy jednoczesnej niskiej świadomości turystów, co wymusi częste stosowanie twardych regulacji i limitów wejść. Wykorzystanie szans rozwojowych wymaga wzmocnienia instrumentów ochrony, rozwoju nowoczesnych narzędzi monitoringu oraz ścisłej koordynacji działań między instytucjami.
Pełna lista 17 konkretnych programów działań zaproponowanych w „Strategii Rozwoju Turystyki Przyrodniczej w Polsce do 2035 Roku”
- „Dziki dzień w szkole”: Program zakłada wprowadzenie do programu nauczania cyklicznych zajęć terenowych, podczas których uczniowie poznają przyrodę poprzez bezpośrednie doświadczanie natury w najbliższej okolicy szkoły.
- „Kodeks Turysty Przyrodniczego”: Inicjatywa ta polega na opracowaniu dekalogu zasad odpowiedzialnego zachowania w naturze i realizacji kampanii społecznych kształtujących etos świadomego turysty.
- „Dzika Polska”: Projekt stworzenia zintegrowanej platformy i aplikacji z interaktywną mapą szlaków, modułem zbierania danych przyrodniczych (citizen science) oraz systemem zgłaszania interwencji terenowych.
- „Ambasadorzy Natury”: System wsparcia i certyfikacji dla lokalnych liderów, przewodników i edukatorów, który ma stać się rozpoznawalnym znakiem wysokiej jakości usług w turystyce przyrodniczej.
- Wzmocnienie sieci centrów informacji przyrodniczej: Działanie to skupia się na modernizacji i standaryzacji ośrodków edukacyjnych przy parkach narodowych i krajobrazowych oraz ich sieciowaniu w ramach jednej organizacji parasolowej.
- „Zanocuj w Lesie”: Rozszerzenie istniejącego programu Lasów Państwowych w stronę modelu skandynawskiego, domyślnie dopuszczającego biwakowanie w lasach poza obszarami szczególnie wrażliwymi.
- Ogólnopolska sieć bezobsługowych miejsc biwakowych: Budowa prostej, ekologicznej infrastruktury postojowej i noclegowej dostosowanej do potrzeb kajakarzy, rowerzystów, turystów pieszych oraz użytkowników kamperów.
- Rozwój spójnej sieci szlaków turystycznych: Program inwentaryzacji i ujednolicenia standardów wyznaczania tras, w tym wprowadzenie certyfikatu „cichy szlak” dla obszarów o wysokiej jakości akustycznej.
- „Wzornik turystyczny”: Stworzenie katalogu dobrych praktyk projektowych dla małej architektury, promującego rozwiązania trwałe, estetyczne i harmonijnie wpisane w naturalny krajobraz.
- System monitoringu i limity odwiedzin: Wdrożenie nowoczesnych narzędzi pomiaru ruchu turystycznego, które pozwolą na wprowadzanie elastycznych limitów wejść w najbardziej obciążonych i cennych lokalizacjach.
- Fundusz celowy na rozwój turystyki przyrodniczej: Utworzenie stabilnego mechanizmu finansowania infrastruktury, edukacji i badań na obszarach chronionych, wspieranego m.in. ze środków Funduszu Leśnego.
- Wzmocnienie narzędzi egzekwowania przepisów: Unowocześnienie metod kontroli (np. drony, fotopułapki) oraz nowelizacja przepisów w celu skuteczniejszego karania za dewastację przyrody i nielegalny ruch pojazdów.
- „Zielone Zachęty”: System motywacyjny oparty na grywalizacji i benefitach, który nagradza turystów za proekologiczne zachowania, takie jak wybór niskoemisyjnego transportu czy udział w akcjach sprzątania.
- „Big Five” i kampanie promujące dziką naturę: Budowa międzynarodowej marki Polski jako kraju, w którym można obserwować „wielką piątkę” ssaków: żubra, wilka, rysia, niedźwiedzia i bobra.
- Turystyczne pakiety edukacyjno-przyrodnicze: Tworzenie gotowych scenariuszy tematycznych wydarzeń (np. „Noc Sów”, „Weekend z Wilkami”), łączących aktywny wypoczynek z rzetelną wiedzą o ekosystemach.
- „Lokalne mikroprzygody”: Wspieranie krótkich i niskobudżetowych form kontaktu z naturą w promieniu 30 km od miejsca zamieszkania, co ma odciążyć najbardziej znane hotspoty turystyczne.
- Grupa koordynacyjna przy MSiT: Powołanie międzyresortowego zespołu doradczo-koordynacyjnego, dbającego o spójność działań administracji rządowej, samorządów i zarządców terenów przyrodniczych.
Zapraszamy do dyskusji
Który z 17 programów (np. „Dziki dzień w szkole” czy „Big Five”) ma największy potencjał, by zmienić polską turystykę przyrodniczą? Podziel się swoją opinią w komentarzu.
Opracowano na podstawie dokumentu: Podstrategia dot. turystyki przyrodniczej, Ministerstwo Sportu i Turystyki